Gouds plateel in 5 vragen

De bonte kleuren van het Gouds plateel; het is een bekende verschijning op antiekmarkten, vlooienmarkten en marktplaats. Maar wat is het precies, en waarom spreekt dit zoveel mensen aan en hoelang is dat al zo. In dit artikel daarom wat achtergrond informatie over Gouds plateel in 5 vragen.

1. Wat is Gouds plateel precies en hoe lang wordt het al gemaakt?
De simpele omschrijving is: het kleurrijke aardewerk dat tussen 1900 en 1930 gemaakt werd in de aardewerkfabrieken in Gouda.
Een hele ruime definitie wordt gehanteerd in het Gouda Pottery book van Ron Tasman. Uit de fabrieken die hij in zijn boek behandeld blijkt dat hij onder Gouda Pottery verstaat al het aardewerk dat in Gouda en ruime omstreken gemaakt werd. Zijn boek is erg uitgebreid en interessant, maar ik vind deze aanduideling voor Gouds plateel te breed. De simpele omschrijving vind ik eigenlijk het best en sluit goed aan zoals de term onder verzamelaars gebruikt wordt. 

Klik hier voor een overzicht van het Gouds plateel op deze site.

2. Komt Gouds plateel eigenlijk wel altijd uit Gouda?
Voor het overgrote deel wel. De bekendste fabrikant is de Plateelbakkerij Zuid-Holland. En dit was ook de grootste fabrikant. Aan het begin van de 20e eeuw zijn een aantal Goudse aardewerk fabrieken omgeschakeld naar het maken van Gouds plateel. Daarvoor maakten ze vooral aardewerken pijpen; maar dat was een aflopende zaak. Voorbeelden hiervan zijn Goedewaagen en Ivora. Maar daarnaast werd er ook in andere plaatsen plateel gemaakt dat eigenlijk niet te onderscheiden is van het Gouds plateel. Steenwijk (met ESKAF) en Arnhem zijn de bekendste hiervan.

3. Gouds plateel is allemaal sieraardewerk, nagenoeg geen gebruiksaardewerk. Hoe komt dat?
Het is te zacht en te kleurrijk. Daar komt het in essentie op neer. Te zacht wil zeggen dat het kwetsbaar is en er gemakkelijk een scherfje afbreekt. En dat is natuurlijk heel erg ongewenst voor gebruiksaardewerk; dit moet intensief gebruikt kunnen worden zonder dat het beschadigt.
Omdat het plateel zo zacht is en snel beschadigd is er heel veel gerestaureerd plateel op de markt. En dat is ook een waarschuwing voor degenen die plateel via internet wil kopen. Je denkt een gaaf item te hebben gekocht maar bij nadere inspectie blijkt het gerestaureerd. Mijn advies is om alleen iets te kopen als er een waarborg is dat het item teruggestuurd kan worden en het geld inclusief eigen verzendkosten retour komt.
En plateel is ook veel te kleurrijk voor gebruiksvoorwerpen. Je vindt je eten niet meer terug als je van zo'n kleurrijk bord eet, en gebak krijgt een heel raar uiterlijk op zo'n kleuren kakafonie.

4. Is Gouds plateel eigenlijk wel kunst, of is het kleurige kitsch?
Daar zijn de meningen als sinds de jaren twintig over verdeeld. Frans Liedelmeijer is er stellig in

Er moet worden bedacht dat al het Gouds plateel niet als kunstnijverheid of als kunst is bedoeld.... Hoewel veel plateel met de hand werd beschilderd is er sprake van een industrieel opgezette productie. Het dilemma tussen het op grote schaal produceren van aardewerk dat nog slechts een flauwe suggestie heeft van handwerk en volledig handmatig vervaardigde kunstproducten die noodzakelijkerwijs kostbaar zijn, wordt in het Gouds plateel pijnlijk duidelijk.

En deze kritiek is niet van de laatste tijd. In 1923 schreef H.E. van Gelder in het boekje Pottenbakkerskunst over de Plateebakkerij Zuid-Holland:

Deze fabriek is ingericht op het massa-product en slechts die versierings-ontwerpen kunnen er gebruikt worden, welke toelaten, dat zij door gewone werkkrachten vlug worden nageschilderd.

Maar naast deze massa productie van Gouds plateel is er ook een andere kant. Bekende kunstenaars als Colenbrander, Breetvelt en van der Hoef hebben ook bij de plateelbakkerij Zuid-Holland gewerkt. En zij hebben prachtige ontwerpen uitgevoerd, en die in sommige opzichten ook zeker vernieuwend genoemd kunnen worden. Maar helaas is dat een minderheid van de producten gebleven. De commercie stond voorop.

Massaproductie of niet: door de veelkleurigheid heeft Gouds plateel een aantrekkingskracht die de tijd doorstaan heeft. En daarom kent het ook vele verzamelaars in binnen- en buitenland.

5. Op ebay zie je veel gouds plateel te koop aangeboden door Amerikanen en Australiers; hoe kan dat?
De Goudse plateelfabrieken hebben zich van het begin af aan toegelegd op de export. Er vond export plaats naar Nederlands-Indië en verschillende europese landen. Ook werd er veel plateel verscheept naar de Verenigde Staten en Australië. Ook maakten de plateelfabrieken catalogi in het Engels. Er in deze landen is nog steeds veel plateel te vinden; er daarmee ook de nodige verzamelaars. Zie het artikel over engelstalige sites over Gouds plateel. En dat verklaart dus ook waarom er op ebay specifiek aandacht aan gouda pottery besteed wordt.